Dünyanın en önemli antik şehirlerinden biri olan İzmir’in en güneyindeki güzel ilçesi Selçuk ilçesindeki Efes antik kenti tarihi M.Ö 7000 yıllarına dayanıyor. Antik dönemin en önemli merkezlerinden biri olan Efes tarih öncesi dönemden başlayarak Helenistik, Roma, Doğu Roma, Beylikler ve Osmanlı dönemleri boyunca yaklaşık 9.000 yıl kesintisiz yerleşim görmüş. Burası tarihinin tüm aşamalarında çok önemli bir liman kenti, kültürel ve ticari merkez olmuş.

Efes Antik Kenti

Efes Antik Kenti hakkında bilgiler

Efes’in ilk yerleşimi Selçuk ilçesindeki Çukuriçi Höyük’te başlamış. Şehir M.Ö 560 yılında Artemis Tapınağı çevresine taşınmış. Efes Antik Kenti beraberinde Çukuriçi Höyük, Ayasuluk Tepesi (Selçuk Kalesi, St. John Bazilikası, İsa Bey Hamamı, İsa Bey Camii, Artemision) ve Meryem Ana Evi ile UNESCO Dünya Kültür Mirası listesinde yer alıyor.

Efes’in içinde bulunduğu 8 km’lik geniş alan Prehistorik, Arkaik, Helenistik, Roma, Bizans, Selçuklu, Aydınoğulları ve Osmanlı dönemi kalıntılarını sergiliyor. Ancak Efes zirvesine en yoğun nüfuslu olduğu Roma döneminde ulaşmış. Zengin Küçük Asya eyaletinin başkenti olarak Roma İmparatorluğu’nun mega kentlerinden biri haline gelmiş. Küçük Asya’nın ilk ve en büyük metropolü unvanını almış.

Efes M.Ö 6. yüzyılda bilim, sanat, kültürde Milet ile birlikte ön sıralarda yer almış. Bilge Herakleitos, rüya tabircisi Artemidoros, şair Callinos ve Hipponaks, gramer bilgini Zenodotos, hekim Soranos ve Rufus gibi ünlü kişileri yetiştirmiş.

Menderes Çayı’nın taşıdığı alüvyonlarla Efes Limanı 4. yüzyıldan sonra kullanılamaz hale gelince şehir terk edilmiş.

Efes Antik Kenti haritası

Efes Antik Kenti giriş kapıları

Efes Antik Kenti’nin iki girişi var. Bunlardan birisi kentin çevresindeki sur duvarlarının doğu kapısı olan Meryem Ana Evi yolu üzerindeki Magnesia Kapısı (Yukarı Kapı). Şehrin ana giriş kapısı ise Aşağı Kapı. Bu kapıdan girerseniz iki yanı ağaçlarla kaplı bir yoldan geçiyorsunuz. Sonra şehre girer girmez Roma şehir devletlerinde olduğu gibi devlet hamamları ile karşılıyorsunuz. İnsanlar şehre girerken hamamlarla girsinler, arınsınlar ve yola öyle devam etsinler diye bu hamamlar yapılmış.

Efes Antik Tiyatrosu

Antik kente vardığınızda tüm görkemi ile Efes Antik Tiyatrosu’nu görüyorsunuz. 24.000 kişilik bu dev tiyatro 98-117 yıllarında İmparator Trianus tarafından yaptırılmış. 3 katlı sahnesi yıkılmış olsa da oturulan yerler hâlâ dimdik ayakta. Benim anılarımda ise burası 20 yıl önce izlediğim Sting konseriyle hayat buluyor. Yıllar sonra bile burayı ilk gördüğüm andaki haliyle hatırlıyorum. Müziğin ve tarihin büyüsünü birleştiren bu antik kent ve tiyatro insanı işte böyle unutamayacağı şekilde derinden etkiliyor.

Efes

Liman Caddesi (Arcadiane Caddesi)

Büyük Tiyatro’nun karşısında yer alan 11 metre genişlikte, 600 metre uzunluktaki Liman Caddesi (Arcadiane Caddesi) antik çağda şehrin en uzun caddesiymiş. Şehre gelen önemli misafirler, krallar ve imparatorlar bu görkemli cadde üzerinde karşılanmış. Önemli gösteriler, dini törenler bu cadde üzerinde yapılmış. Geç Helenistik Dönem’de yapılan cadde İmparator Arcadius zamanında onarıldığı için imparatorun adı ile de anılıyor.

Efes Antik Kenti – Liman Caddesi

Ticari Agora

Helenistik Dönem’de kurulduğu bilinen bu alan bir pazar yeri imiş. Antik çağlarda merkez avlunun çevresinde iki katlı işyerleri, idari ofisler varmış.

Celcus Kütüphanesi

…ve birden karşınıza Celcus Kütüphanesi çıkıyor. Kütüphane 106 yılında Efes valisi Celsius ölünce oğlu tarafından babası adına anıt mezar olarak yaptırılmış. Kütüphane ise Celsius’un mezar odasının üzerine inşa edilmiş. Burada el yazması 14.000 rulo papirüs ve parşömen barındırmış. Kitaplar rulolar halinde yapının içindeki duvarlarda bulunan nişler içinde saklanmış. Kütüphanenin geniş, büyük bir mekân olarak yapıldığı, dönem insanlarının çokça kullandığı bir alan olduğu biliniyor.

Efes Antik Kenti – Celcus Kütüphanesi

Kütüphanenin dış duvarındaki 4 girintide 4 kadın heykeli var. Bu 4 tanrıça: Sophia (bilge – ΣΟΦΙΑ), Episteme (ilim – EΠΙΣΤΗΜΗ), Ennoia (zeka – ΕΝΝΟΙΑ) ve Arete (erdem – ΑΡΕΤΗ)’i simgeliyor.

Mazeus Kapısı ve Mithridates

Celsus Kütüphanesi’nden Ticaret Agorası’na geçişi sağlayan kapı. Agora’nın Güney Kapısı olarak da adlandırılıyor. M.Ö 4-3. yüzyılda yapıldığı sanılan kapı İmparator Agustus tarafından bağışlanan iki köle tarafından yapılmış.

Mazeus Kapısı ve Mithridates

Mermer Caddesi

Kütüphane meydanından başlayarak tiyatroya kadar uzanan bu cadde antik çağlarda Efes’in anayolu olarak kullanılıyormuş. Caddenin alt kısmında şehir atık sularını tahliye eden kanalizasyon sistemleri bulunuyor.

Efes Antik Kenti – Mermer Caddesi

Aşk Evi (Paidiskeion)

Mermer Caddesi üzerindeki diğer ilginç yapı ise en eski genelevlerden biri olduğu söylenen Aşk Evi. 1. yüzyılda İmparator Traian (Trajan) tarafından yaptırılmış. Arkasında bulunan Skolastika Hamamı ve umumi tuvaletler ile birlikte 3 kısımdan oluşuyor. 2 katlı yapının üst kattaki odalarının kızlara, alt kattaki odalarının ise konuklara ait olduğu düşünülülüyor. Daha çok ticaret için limana gelen erkekler tarafından kullanıldığı düşünülse de dönemin yerleşik olarak yaşayan beylerinin de uğrak yeri hali olduğu biliniyor. Şehir halkı ise eve belirgin şekilde girmektense kendilerine gizli yöntemler oluşturmuş, kütüphaneye gider gibi davranıp eve girip çıkmışlar. Pompeii’ dekilerle karşılaştırıldığında oldukça büyük olan bu yapının girişindeki Ayak İzi Kitabesi de tarihin ilk reklam panosu olabileceği düşüncesi ile büyük bir üne kavuşmuş.

Teras evler

Zenginlerin ikâmet ettiği evler Bülbül Dağı’nın kuzey eteklerinde birden fazla kattan oluşuyor. Tüm evlerde hamam ve kalorifer sistemi var. Evlerin içinde duvarlarda yer alan mermer ve freskler ve yerlerde yer alan mozaikler de dönemin lüksü konusunda bize bilgi veriyor. Teras evlerin içinde hâlâ restorasyon çalışmaları devam ediyor. Burayı ziyaret etmek için ekstra ücret ödemek gerekiyor.

Efes Antik Kenti

Efes Antik Kenti – Teras evler

Efes Antik Kenti

Teras evler

Efes Antik Kenti

Teras evler

Efes Antik Kenti

Teras evler

Umumi tuvalet (Latrina)

Dönem insanlarının sosyalleşmek içinde kullandığı bu alanlar çok sayıda kişinin aynı anda tuvalet ihtiyaçlarını karşıladıkları ve önemli sohbetlerini gerçekleştirdiği yerler. İhtiyaç giderirken dünyada olup bitenleri burada öğrenirlermiş! Arkasında yer alan Scholastica Hamamları suları da bu kanalizasyona boşaltılarak kötü kokuların oluşumu engellemiş.

Scholistica Banyoları

2. yüzyıl başlarında inşa edilen hamamlar M.S 400 yıllarında Hristiyan madam Scholastica tarafından restore ettirildiği için bu adı almış. 4 bölümden oluşan hamamda merkezi ısıtma sistemi var. Hamamı kullanan fakirlerden para alınmamış, zenginler ise hizmetkârları ile öğleden sonra hamama gelerek daha uzun saatler kalmış ve sınıf farkını muhafaza etmişler. Hamamların girişindeki başsız kadın heykeli de genelevde kazandığı parayla hamamları restore ettiren kadın Scholastica’ya ait.

Efes Antik Kenti

Efes Antik Kenti – Scholastika Heykeli

Hadrian Tapınağı

Yol boyunca etrafta çeşme ve tapınak kalıntıları var. Bunlardan günümüze en sağlam kalanı İmparator Hadrianus tarafından yaptırılan Hadrian Tapınağı. Üst işlemelerinde Efes’in kuruluş efsaneleri sergileniyor.

Efes Antik Kenti

Hadrian Tapınağı

Trajan Çeşmesi

Hadrian Tapınağı’nın az ilerisindeki çeşme 2 katlı olarak inşa edilmiş. Çeşmede suyun aktığı kısımda İmparator Trajan’ın bir heykeli bulunuyor.

Efes Antik Kenti

Efes Antik Kenti – Trajan Çeşmesi

Kuretler Caddesi

Cadde Memmius Anıtı’ndan Celsus Kütüphanesi’ne kadar uzanıyor. Cadde üzerindeki önemli yapılar arasında Trajan Çeşmesi, Hadrian Tapınağı, Scholastika Hamamları’nı sayabiliriz.

Efes Antik Kenti

Kuretler Caddesi

Herkül Kapısı

Kuretler Caddesi’ne açılan Roma Dönemi sonlarında yaptırılan kapı ismini Güç Tanrısı Herakles’ten alıyor. Kapının iki yanında Herakles’in süslü heykelleri var.

Efes Antik Kenti – Herkül Kapısı

Memmiyus Anıtı

Bu anıt Romalı Diktatör Sulla’nın torunlarından birisi olan Gaius Memmius için dikilen bir onur anıtı.

Domitian Tapınağı ve Sunak

İmparator Domitianus adına Efes halkı tarafından yaptırılmış. Ancak tapınağın adandığı İmparator Domitian ölünce imparatorun anısı lanetlenmiş. Tapınak da Filavius ailesine adanmış.

Efes Antik Kenti

Domitian Tapınağı ve Sunak

Domitian Meydanı’ndaki bir taşta kabartmalarla oluşturulmuş insan görünümüne oldukça benzeyen bir tanrıça resmedilmiş: Zafer Tanrıçası Nike.

 Efes Antik Kenti

Efes Antik Kenti – Zafer Tanrıçası Nike

Odeon (Konser Salonu)

1.400 kişilik kapasitesi olan konser salonunda klasik müzik konserleri ve çeşitli eğlenceler düzenlenirmiş.

Artemis Tapınağı

Antik dünyanın 7 harikasından biri sayılan tapınağın temelleri M.Ö 7. yüzyıla kadar uzanıyor. Bereket Tanrıçası Artemis’e ithafen yapılan yapı Lidya Kralı Croesus tarafından yaptırılmış. Tamamıyla mermerden yapılan yapı pazar yeri ve dini müessese olarak kullanılmış. M.Ö 356’da adını ölümsüzleştirmek isteyen Yunanlı Herostratus tarafından yakılmış. O gece Büyük İskender doğmuş. Büyük İskender Anadolu’yu fethettiğinde tapınağın yeniden yapılanmasını istese de bu teklifi reddedilmiş. Bu kudretli ve olağanüstü güzellikteki yapıdan günümüze ne yazık ki sadece 2 mermer sütun parçası ulaşabildi.

Artemis kim mi? İlk olarak Sümer yazıtlarında ve sonrasında Homeros’un İlyada kitabında bahsi geçen Amazon Kadınları ve liderleri olduğu düşünülen Artemis (Romalılar’daki adı Diana) Homeros’un anlatımı ile erkeğe eşdeğer olan kadın olarak tarihe geçmiş.

Efsaneye göre gizem ve karanlık tanrıçası Phoebe kardeşi Coeus’la evlenmiş. Asteria ve Leto isimli iki kızları olmuş. Zeus bu kızlardan Asteria’yla birlikte olmak istemiş. Asteria onu reddedince bu sefer Leto ile birlikte olmuş. İki çocukları olmuş: Apollon ve Artemis. Annesinin çektiği acıyı gören Artemis bakire kalmaya ve evlenmemeye yemin etmiş.

Ülkemizin en kıymetli miraslarından biri olan Efes Antik Kenti’ni aynı heyecanı paylaştığım gezgin arkadaşlarımla gezmek benim için oldukça keyifli oldu. Güzel memleketimizde birlikte daha nice gezilerimiz olsun diyerek birbirimizle vedalaştık. Belki kendi rotalarımıza doğru yollandık ama eminim gezgin ruhlar olarak bugün ne güzel anılar biriktirdiğimizi düşünüyorduk.