Milet (Miletos) Antik Kenti – İonya Başkenti

Deniz-kum-güneş tatili seven yazlıkçılar için özellikle upuzun Altınkum plajıyla oldukça gözde olan Aydın’ın turistik ilçesi Didim, ailemle birlikte birkaç yazımızı geçirdiğimiz bir ilçe. Ancak benim gözümde Didim’in en önemli özelliklerinden birinin ne olduğunu soracak olursanız, yakınındaki Didyma-Milet-Priene üçlüsü olduğunu söyleyebilirim. Bu yazımda da antik çağlarda filozofların şehri olan Miletos ya da kısa adıyla Milet Antik Kenti hakkında bilgiler vereceğim.

Mitolojiye göre bu kente ismini veren Miletos, Girit Kralı Minos’un kızı Akakallis ile Apollon’un 3 çocuğundan biri. Akakallis babasının gazabından korumak için oğlunu ormanda saklamış. Apollo da ona göz kulak olması için dişi kurta emir vermiş. Kurtlar tarafından beslenen Miletos daha sonra bir çoban tarafından bulunup büyütülmüş. Miletos yetişkin olduğunda Girit’i terk etmiş. Sonra da Menderes Nehri’nin kızı Kyane ile evlenmiş ve Miletos’u kurmuş.

Efsaneye göre Atinalı Kodros’un oğlu Neleus, Miletos’a gelmiş ve burayı bir koloni olarak yeniden kurmuş. Erkeklerin hepsini öldürmüşler, onların karıları ile evlenmişler. Miletoslu kadınlarsa bu durumdan hiç hoşlanmamış ve yeni kocaları ile aynı masaya oturmamaya karar vermişler.

Milet Antik Kenti hakkında bilgiler

Mitolojiden ve efsanelerden tarihe atladığımızda ise Milet’in M.Ö 7.-6. yüzyıllarda en parlak dönemini yaşadığını öğreniyoruz. Kendisi bir koloni şehri olarak kurulan, ancak deniz ticaretini ele geçirmesi ile birlikte zenginleşen kent; Akdeniz ve Karadeniz’de 90 kadar koloni kurmuş. Hatta bu koloniler arasında Sinop, Trabzon, Giresun gibi şehirler var. Bu koloniler sayesinde etkinliği ve gücü artan, bir deniz imparatorluğu merkezine dönüşen kent, böylelikle İyonya bölgesinin başkenti hâline gelmiş.

Antik kent sadece bununla da sınırlı değil. Burası felsefenin temellerinin atıldığı bir kent. Burada bir parantez açıp hemen Aristoteles’i yâd edelim.

Aristoteles’e göre felsefenin gelişmesi için iki ön koşul var:

• Felsefe yapacak kişinin maddi sıkıntısı olmamalı ki kendini sadece düşünmeye verebilsin.
• Kişi gerçek bir merak duygusuna sahip olmalı ve en doğal görünen şeyi bile sorgulayabilmeli.

İşte Milet’te de bu iki koşul bir araya gelmiş. Tarihin gerçek anlamdaki ilk filozofu kabul edilen Thales güneş tutulmasını önceden hesaplayıp astronomi ve geometride yeni teoriler üretmiş. Anaksimenes varoluşu açıklamaya çalışmış. Anaksimandros o güne dek doğadaki her olayı ayrı bir tanrının varlığına bağlayan mitolojinin ötesine geçerek her şeyin nedenini doğanın kendisinde aramaya başlamış. Hekataios coğrafyada üstünlük göstermiş. Pozitif bilimin temellerini atan Thales ve öğrencileri, işte bu nedenle Fizikçiler Okulu olarak anılmışlar.

Antik kentin bir önemi daha var. Burası Anadolu’nun ilk planlı kenti kabul ediliyor. Birbirine paralel ve dik sokaklardan oluşan ızgara tipi yeni şehir planlama sistemi Hippodamos tarafından burada geliştirilmiş. Bu sistem daha sonra Roma İmparatorluğu’nun özellikle ordu merkezi ve ordu mensuplarının kurduğu koloni şehirlerinde de uygulanmış.

Milet’in ticari ve kültürel yönden yaşadığı altın çağ, M.Ö 494 yılında İyon Birliği ile Persler arasında yapılan Lade Deniz Savaşı’nı İyon Birliği’nin kaybetmesinin ardından kentin Persler’in eline geçmesi ile son bulmuş.

Milet Antik Kenti’nde gezilecek yerler listesi

Tarihin babası Herodot’un “çalışan nehir” olarak tanımladığı Büyük Menderes, zaman içinde taşıdığı alüvyonlarla sahil şeridinin ilerlemesine neden olmuş. Antik çağlarda Latmos Körfezi’nin ağzında bir sahil kenti olan Milet de bu sebeple zamanla denizden 10 km içeride kalmış. Bir zamanlar kentin karşısında bulunan Lade Adası bugün ovanın ortasında bir tepeye, Latmos Körfezi ise Bafa Gölü’ne dönüşmüş. Yani bugün Milet Antik Kenti’ni gezerken bir liman kenti görmeyi beklemeyin.

Milet Antik Kenti’ne nasıl gidilir? Eğer Aydın‘ın turistik ilçesi Didim‘e tatile gittiyseniz, ilçe merkezine yaklaşık 22 km uzaklıkta yer alan Milet’e buradan özel aracınızla Didim-Güllübahçe Yolu’nu takip ederek ulaşabilirsiniz. Bölgeye taksiyle gidebilir veya Altınkum’dan ya da merkezden geçen minibüslerle de ulaşabilirsiniz.

Şimdi Milet Antik Kenti gezilecek yerler listesine bir bakalım.

Milet Müzesi

Milet Müzesi’nde Milet Antik Kenti, Priene Antik Kenti ve Didim Apollon Tapınağı buluntuları sergileniyor.

Tiyatro

Milet Tiyatrosu M.Ö 4. yüzyılda yapılmış, Helenistik dönemde genişletilmiş. Günümüzdeki hâlini ise Roma döneminde almış. Yunan-Roma tipinin en güzel örneklerinden birisi olan tiyatronun 15.000 kişilik kapasitesi var.

Kaletepe

Tiyatronun arkasında Bizans ve Osmanlı dönemlerinde kullanılan Kaletepe kalıntıları yükseliyor.

Liman

Kentin 4 büyük limanı varmış. Ancak günümüze bir tanesi ulaşmış.

Triton adı verilen, yarı insan yarı balık şeklinde bir varlığın tasvir edildiği kabartmalı bir anıt, bu limanı işaretliyor.

Athena Tapınağı

M.Ö 5. yüzyılda yapılan Athena Tapınağı şehrin en eski binası.

Roma Hamamı

Limandaki Roma hamamı M.Ö 1. yüzyıla tarihleniyor.

Kutsal Yol

100 m uzunluğundaki kutsal yolun kaldırım taşları Roma İmparatoru Traian zamanında tamir görmüş.

Kutsal Kapı

Demir Kapı olarak da bilinen Kutsal Kapı, şehir savunma kapısı olup Kutsal Yol’a açılıyor. M.Ö 5. yüzyılda yapılmış. Roma İmparatoru Trajan (M.S 98-117) zamanında restore edilmiş.

Bouleuterion

Bouleuterion 1.500 kişi kapasiteli meclis binası.

Agora

Bir kaç agora yani pazar yeri var.

• Kuzey Agora
• Giriş anıtı parçalarına bölünerek Berlin’e taşınan Güney Agorası
• Athena Tapınağı’nın yanındaki Batı Agorası

Nymphaeum

Heykellerle bezenen Nymphaeum, üç katlı bir halk havuzu ve çeşmesi.

Delphinion

Şehrin ana tapınağı olan Delphinion, Apollon Delphinios için yapılmış. Her yıl Kutsal Yol üzerinden Didim’deki Apollon Tapınağı’na düzenlenen dini alaylar Delphinion’dan başlarmış. Tapınağın ortasında Helenistik devirden kalan bir anıt-bina var.

Faustina Hamamı

Anadolu’daki en büyük Roma hamamlarından biri olan bu yapıyı Roma İmparatoru Marcus Aurelius eşi Faustina için yaptırmış.

İlyas Bey Camii

İlyas Bey Camii 1494’te Menteşe Beyi İlyas Bey tarafından yaptırılmış olan külliyeden tek kalan parça. Tek minaresi ve tek kubbesi var.

Milet keyifle gezebileceğiniz bir antik şehir. Eminim gittiğinizde siz de en az benim kadar etkileneceksiniz.