Fes deyince aklınıza tepesi düz, genellikle kırmızı, püsküllü, silindirik başlık mı, yoksa Fas’ın bir şehri mi geliyor? Aslında çok da alakasız değiller. Neden mi? Başta Osmanlı İmparatorluğu olmak üzere birçok Müslüman ülkede kullanılan fes adını başlıca üretim merkezi olan Fas’ın Fes şehrinden alıyor da ondan. Burası Fas’ın Fes-Boulemane bölgesinde bulunan, geçmişte Fas Sultanlığı’na başkentlik yapmış bir şehir. Bir bilim insanı olan Molla İdris burayı 789 yılında Orta Atlas Dağları’nın eteğinde bir İslam şehri olarak kurmuş. İslam kültürünün etkisiyle kendine has bir dokusu olan kent aynı zamanda Fas’ın İslam başkenti sayılıyor.

Katıldığım Fas turu ise tam gaz devam ediyor. Akşam vardığımız Fes’te kısa bir yürüyüş yaptık. Böylece Fas’taki ilk günümüzü noktalamış olduk. Upuzun caddesini Barselona’nın La Rambla Caddesi’ne benzettiğim kentte beni daha ilk andan itibaren içki değil ama portakal çiçeği kokuları sarhoş etti.

Konakladığımız otel Menzeh Zalagh da gayet güzeldi. Geldiğinizde değerlendirebilirsiniz.

Şehirde gezilecek yerlere geçmeden önce yeme-içme konusuna değineyim. Burada mutlaka pastilla deneyin. Bu ünlü hamur işi buranın özel yemeği. İnce açılmış hamur arasındaki tavuk eti ve deniz ürünleri, pudra şekeri ve tarçınla harmanlanıyor.

Pastilla

Fes gezilecek yerler

Şehri gün ağardıktan sonra kuş bakışı gördük. Fas’ta suç oranının en yüksek olduğu söylenen ve 14 kapısı olan Medina tepeden bakarken oldukça masum ve etkileyici görünüyordu.

Fes

Fes Kaynak:Wikipedia (By Patrick Morin – Own work, CC BY 2.5, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=548321)

Fes – Medina

Kentte iki Medina yani eski yerleşim alanı var. Bunlardan en büyüğü ve en ünlüsü Fes el Bali bölgesi. Üstelik şöyle böyle değil. Surların içindeki bölgede tamı tamına 9.000 sokak birbirine bağlanıyor. Burası dünyanın araç trafiğine kapalı en büyük bölgesi.

Fes el Bali Kaynak:Wikipedia (By Bellahmar soufiane – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=59198528)

Medina’nın dapdaracık sokaklarında yürümeli, Fas’ın Arap-Fransız karışımı otantik havasını hissettiren yerlerin kokusunu içinize çekmelisiniz. Buraya özgü seramik ve tajin (güveç) yapımını izleyebilirsiniz. Biz gezerken cuma namazı saati olduğu için çoğu dükkân kapalıydı. Sokaklar da boştu. Bu arada çocuklara verilen Kur’an kursuna denk geldik. Ders veren kızın da başının açık olduğunu hayretle gördük.

Bab Chorfa

Medinaya giriş kapılarından birisi olan Bab Chorfa, 1069 yılında inşa edilip kullanılmaya başladığında Soyluların Kapısı adıyla anılıyormuş. Bab Boujloud ile birlikte Eski Şehir’in en görkemli girişlerinden biri olan yapı 2 gözetleme kulesi ile desteklenerek yerleşimi çevreleyen savunma duvarlarına bağlanmış. Yapının giriş kısmı günümüzde karakol olarak kullanılıyor.

Fes

Bab Chorfa Kaynak:Wikipedia (By Josep Renalias – Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3777413)

Medersa El Attarine (El Attarine Medresesi)

Medersa El Attarine (El Attarine Medresesi), Merenid Sultanı II. Ebu Said tarafından 1323-1325 yılları arasında inşa ettirilmiş. Tarihi medrese adını kentin baharat ve parfüm satılan pazarından almış. Geçmişte eğitime ayrılan üst katları günümüzde ibadethane olarak kullanılıyor.

Fes

Fes – Medersa El Attarine (El Attarine Medresesi) Kaynak:Wikipedia (By just_a_cheeseburger – Al-Attarine Madrasa, CC BY 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=48273689)

Ebu İnaniye Medresesi

Ebu İnaniye Medresesi 1351-1357 yılları arasında Merinilerin büyük sultanı 325 çocuk sahibi olmakla ünlenen Ebu İnan Faris tarafından inşa ettirilmiş. Bu yapı Merenid Hanedanı tarafından inşa ettirilen son medrese olarak biliniyor.

Fes

Ebu İnaniye Medresesi Kaynak:Wikipedia (By Bjørn Christian Tørrissen – Own work by uploader, http://bjornfree.com/galleries.html, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=17155636)

Karaviyyin Camii (Mosque of al Qarawiyyin)

Karaviyyin Camii (Mosque of al Qarawiyyin) 859 yılında Fatma el-Fihri tarafından babasından kalan mirasla yaptırılmış. Önceleri kendi adıyla anılan cami, kent Zenateler’in hakimiyetine geçtikten sonra günümüzdeki ismini almış. Dini yapı tamamlanmasının ardından 1.200 yıl boyunca İslam dünyasının ruhani ve eğitim yönlerinden en önemli merkezleri arasında yerini almış. Karaviyyin Üniversitesi  bu ibadethane ile aynı bahçeyi kullanıyor. Açıldığından beri kesintisiz olarak eğitime devam eden üniversitenin kütüphanesi 4.000 üzerinde el yazmasını barındırıyor. Bu değerli eserler içerisinde en değerli parça olarak 9. yüzyıldan kalma Kur’an-ı Kerim gösteriliyor.

Fes

Fes – Karaviyyin Camii (Mosque of al Qarawiyyin) Kaynak:Wikipedia (By Abdel Hassouni – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=61468974)

Kairaouine

Kairaouine mahallesi Endülüs mahallesine nazaran daha zengin. Burada dar sokaklar var. Size ilginç bir üründen bahsedeceğim: Burada ipek kumaş dedikleri şey kaynana dili bitkisinden örülerek yapılan kumaşın ta kendisi. Bu kumaş ipeğe göre daha sert ama daha dayanıklı.

İşte kaynana dili

Kairaouine Mahallesi

Souk Najjarine (Marangozlar Meydanı)

Souk Najjarine (Marangozlar Meydanı)’de güzel bir mola verebilir, hediyelik eşya alışverişi yapabilirsiniz.

Fes – Souk Najjarine (Marangozlar Meydanı)

Alışveriş yaparken üzerinde etiket varsa pazarlık olanağı yok. Etiketsiz ürünlerde pazarlıksa kabiliyete kalmış. Ben herhalde pazarlık olayını biraz fazla abarttım ki adamlar suratıma kötü kötü bakıp yallah yallah diyerek kovaladılar.

Zaouia of Moulay Idriss II (Molla İdris II Mozolesi)

Zaouia of Moulay Idriss II (Molla İdris II Mozolesi), 18. yüzyılda Molla İsmail tarafından yaptırılmış. Fas Krallığı’nı 807’den 828’e kadar yöneten ve Fes’in 810’da ikinci kez inşa edilmesine önderlik eden Sultan Molla İdris II’in ebedi istirahatgâhı.

Fes

Zaouia of Moulay Idriss II (Molla İdris II Mozolesi) Kaynak:Wikipedia (By Casual Builder – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=65341472)

Chouara Tannery (Chouara Tabakhaneleri)

Geleneksel yöntemlerle deri işlemeciliğinin yapıldığı Chouara Tannery (Chouara Tabakhaneleri), Eski Şehir’de nehir kıyısına yakın bir noktada yer alıyor. Buraya gelmek için panik atak hastalarına gerçek kalp krizi geçirtebilecek darlıktaki sokaklardan geçiyorsunuz.

Fes – Chouara Tabakhaneleri’ne giden yollar dapdaracık

Kentin ilk dönemlerinden beri işler halde olan tabakhanede yüzyıllardır aynı teknik kullanıyor. Görüntüsü otantik, kokusu ise korkunç olan tabakhane kuşkusuz buranın en enteresan yeri. Özellikle kök boyası dolu yuvarlak havuzların görüntüleri eşine az rastlanır fotoğraf kareleri yakalama fırsatı veriyor. Yalnız koku korkunç olduğu için girişte hediye olarak verdikleri nane yapraklarını burnunuzun en dip köşelerine tıkamak zorundasınız. Yoksa kokuya dayanamayıp bayılabilirsiniz!

Fes

Chouara Tannery (Chouara Tabakhaneleri)

Bab Boujloud (Borj Nord – Mavi Kapı)

Kentin eski yerleşimi olan Fez El Bali’nin ana giriş noktası konumundaki Bab Boujloud (Borj Nord – Mavi Kapı), Mağribi üslubuyla 1913’te inşa edilmiş. Dışı geleneksel rengi olan mavi, diğer tarafı İslam’ın rengi olan yeşil zellij ile kaplı. Tamamlanmasından kısa bir süre sonra ağır silahların gelişimi ile birlikte savunma açısından bir değeri kalmadığı düşünülen kapı sonradan şehrin turistik açıdan en çok ilgi çeken yapılarından birisi olmuş.

Fes

Fes – Bab Boujloud (Borj Nord – Mavi Kapı) Kaynak:Wikipedia (By Bjørn Christian Tørrissen – Own work by uploader, http://bjornfree.com/galleries.html, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=17134200)

Burada surların içindeki otantik havayı soluyacaksınız. Taze sıkılmış, mis kokulu portakal suyu içmeyi de ihmal etmeyin.

Bab Boujloud (Borj Nord – Mavi Kapı)

Kraliyet Sarayı (Dar el-Makhzen)

Fas kralı kente geldiğinde bu sarayda ikâmet ediyor. Saray 80 hektarlık alan üzerine 17. yüzyılda inşa edilmiş. 7 kapısının ardında göz alıcı bahçeler, ibadethaneler ve 14. yüzyıla tarihlenen bir medrese var.

Fes

Kraliyet Sarayı (Dar el-Makhzen) Kaynak:Wikipedia (By Michal Osmenda from Brussels, Belgium – King’s palace in Fes, CC BY-SA 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=24416899)

Yahudi Mahallelesi (Mellah)

Mellah bana göre çok da özelliği olmayan bir mahalle.

Fes

Mellah Kaynak:Wikipedia (By Josep Renalias – Self-photographed, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3774314)

Kesinlikle şunu belirtmeliyim ki Fes’i görmeyen Fas’a geldim demesin. İçinde 11 medrese, 320 cami, 270 han ve 200 hamam bulunduran kent, ülkenin kültürel ve ruhani başkenti olmasının yanı sıra en otantik kenti. Bence ülkenin olmazsa olmazı işte tam burasıdır.