Kars’a 42 kilometre uzaklıkta bulunan ve Türkiye ve Ermenistan sınırında yer alan Ani Antik Kenti, Erken Demir Çağı’ndan 16. yüzyıla kadar yerleşimin sürekli olduğu, tarih boyunca hem ticaret hem din hem de askeri merkez olan nadir şehirlerden birisi. 1001 kilise kenti olarak da anılan Ani Antik Kenti, Ermeni kültürü, sanatı, mimari ve kentsel tasarım gelişiminin olağanüstü kalıntılarını taşıyor. Orta Çağ’ın şehircilik, mimarlık ve sanat açısından gelişiminin tüm zenginlik ve çeşitliliğinin bir arada görüldüğü kent; Mezopotamya, Orta Asya ve Kafkaslar’dan gelen çok uluslu ve çok dinli toplulukların buluşma yeri olmasının özelliklerini yansıtıyor. Boşuna değil, burası için “Ani bir dünyadır ama dünya bir Ani değildir” bile denilmiş bir zamanlar.

Bir zamanlar Ani

Ani Antik Kenti, Orta Çağ döneminde önemli bir ticaret yolu olan İpek Yolu’nun Kafkaslar’dan Anadolu’ya ilk giriş noktasında, Ermeni soyundan gelen Bagratuni Kralı Aşot tarafından kurulmuş. Kısa sürede büyük bir gelişme göstererek bölgenin politik, kültürel ve ekonomik merkezi konumuna yükselmiş. Tarih boyunca süren çok kültürlülük, buradaki dini ve sivil mimarinin biçimlenmesinde de etkili olmuş. İlk Zerdüşt Ateşgedesi, kiliseler ve Türklerin Anadolu’da yaptırdığı Selçuklu dönemine ait ilk bilinen cami Ebu’l Menûçihr Camii gibi farklı dinlere ait yapıları bir arada bulunduran kent, bu nedenle dini açıdan da çok önemli bir merkez olmuş.

Ani ören yeri

Askeri amaçla da kullanılan kent 1064 yılına kadar Bizans yönetimindeki Ermeniler’in, daha sonra Selçuklu, Gürcü, Moğol ve Osmanlılar’ın egemenliğine geçmiş.

Kent İpek Yolu önemini yitirdikten sonra terk edilmiş. UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alıyor.

Ani gezilecek yerler

Ani Antik Kenti gezilecek yerler listesine bir bakalım.

Orta Kapı (Aslanlı Kapı)

Kentin 4,5 km uzunluğundaki surları 972 yılında III. Ashot tarafından yaptırılmış. Daha sonra 977 ve 990 yıllarında II. Sembat tarafından restore edilmiş. 11. yüzyılda Ebu’l Menûçihr tarafından surlar yeniden güçlendirilmiş ve Selçuklu motifleri içeren rölyeflerle süslenmiş. Antik kente 7 kapıdan biri olan Ortakapı (Aslanlı Kapı)’dan geçerek giriyorsunuz.

Ani ören yeri

Orta Kapı (Aslanlı Kapı)

Surlar

Şehrin tamamı surlarla çevrilmiş olmasına rağmen asıl yerleşim şehrin daha zayıf kuzey tarafında yoğunlaşmış. Orta Kapı (Aslanlı Kapı)’nın sağında iki dairesel planlı burç ile korunan Çifte Beden Kapısı (Ejderha Kapısı), solunda ise taştan satranç tahtası bezemeli Hıdırellez Kapısı yer alıyor. Ejderha Kulesi 12. yüzyılda Selçuklular tarafından hastane olarak kullanılmış. Anadolu’nun en eski hastanelerinden olduğu biliniyor.

Ani ören yeri

Surlar

Veba Kapısı

Kente gelen tüccarlar ticaretle birlikte vebayı da getirmişler. Veba bulaşan kişiler Veba Kapısı’ndan kentin dışına çıkarılarak mağaralarda karantinaya alınmış.

Ani ören yeri

Veba Kapısı

Aziz Prkitch (Keçeli) Kilise

1036 yılında yapılan Surp Prkitch (Halaskar) Kilisesi, yörede Keçeli Kilise olarak da biliniyor. 1036 yılında Kral III. Sembat tarafından yaptırılan kilise, 1291 ve 1342 yıllarında Atabekler tarafından restore ettirilmiş. 1930’lu yıllarda bir yıldırım düşmesi sonucu yarısı yıkılan kilisenin dağılan parçaları her sene kazılarda gün yüzüne çıkarılıyor.

Ani Antik Kenti – Aziz Prkitch (Keçeli) Kilise

Küçük Hamam

Yapım tarihinin 1215 yılından daha erken olduğu düşünülen hamam, Selçuklu Dönemi yapıları arasında.

Ani ören yeri

Küçük Hamam

İpek Yolu

Ören yeri, tarihi İpek Yolu üzerinde bulunuyor. Ticaret yolu olarak kullanılan İpek Yolu ile Çin’den alınan ipek ve baharat gibi ürünler, batıdaki Mısır, Roma gibi dönemin ünlü ülkelerine ulaşmış. Taşınan ürünlerin en önemlisi ipek olarak kabul ediliyor. Yol da ismini ipekten alıyor.

Ani ören yeri

İpek Yolu

Tigran Honents Aziz Krikor Kilisesi

Kilise 1215 yılında tüccar Tigran Honents tarafından Arpaçay Vadisi’ne bakan bir teras üzerine yaptırılmış. Yapının dış cephesi taş üzerine oyulmuş insan, hayvan ve bitki motifleriyle süslü.

Tigran Honents Aziz Krikor Kilisesi

Kilisenin dışı kadar iç mekânı da dikkat çekiyor. İç cephe duvarları ile kubbe kısmında Hz. İsa’nın doğumundan ölümüne kadar geçen olayları sembolize eden freskler var. Fresklerin çoğu günümüzü ulaşmamış olsa da yine de oldukça etkileyici. Ah bir de yurdum insanı bu fresklerin üzerine isimlerini kazımasaymış ne güzel olurmuş!

Ani Antik Kenti – Tigran Honents Aziz Krikor Kilisesi

Büyük Katedral (Fethiye Camii)

Temelleri Bagratlı Kralı II. Sembat tarafından 990 yılında atılan kilise, Kral Sembat öldükten sonra eşi Kraliçe Katranide tarafından 1001 yılında bitirilmiş. Kilisenin mimarı aynı yüzyılda İstanbul Ayasofya Kilisesi’nin tamiratını yapan Trdat usta imiş.

Ani ören yeri

Büyük Katedral (Fethiye Camii)

Sultan Alparslan 1064 yılında kenti fethettiğinde ilk fetih namazını burada kılmış. Bu nedenle katedrale Fethiye Camii de deniyor.

Büyük Katedral (Fethiye Camii)

Büyük Katedral’den ilerlediğinizde kıvrılarak akan Arpaçay’ı ve neredeyse dokunacak kadar yakın olduğunuz Ermenistan’ı izliyorsunuz.

Ani ören yeri

Arpaçay Türkiye-Ermenistan sınırını çiziyor

Kız Kalesi

Sarp bir uçurumun kenarında yer alan kilisenin 13. yüzyılda inşa edildiği sanılıyor. Kilisenin kubbesi ile güney batı köşesinin tamamı 1960’larda yıkılmış. 1989 depreminde daha ağır bir hasar almış.

Ani Antik Kenti – Kız Kalesi

Ani İç Kalesi

Kentin güney ucunda bir tepe var. Burası iç şehir veya iç kale olarak biliniyor. Tepenin en yüksek noktasında Bagrati hükümdarlarının sarayı varmış ama günümüze ulaşmamış.

Ani ören yeri

Ebu’l Menûçihr Camii ve Ani İç Kalesi

Ebu’l Menûçihr Camii

1072 yılında Emir Ebu’l Menûçihr tarafından yaptırılan cami, Selçuklular’ın Anadolu’da inşa ettikleri ilk cami. Caminin minaresi yıkılmış. Şerefesinin altında Allah yazıtı yer alıyor.

Ani ören yeri

Büyük Katedral (Fethiye Camii) ve Ebu’l Menûçihr Camii

Genç Kızlar Kilisesi

Arpaçay Nehri Vadisi’nin batı kıyısında bulunan kilise, şehre ulaşan kervan yolunun başlangıç noktasında inşa edilmiş. Kilisenin mimarisi 13. yüzyılın karakteristik özelliğini taşıyor.

Ani Antik Kenti – Genç Kızlar Kilisesi

İpek Yolu Köprüsü

Kafkaslar’ı Anadolu’ya bağlayan ve Arpaçay’ın üzerindeki bulunan İpek Yolu Köprüsü’nün kesin olmamakla beraber 10. yüzyıl Bagrati döneminden kaldığı sanılıyor.

Ani ören yeri

İpek Yolu Köprüsü

Köprünün 30 metrelik tek kemeri çökmüş durumda. Köprünün bir ayağı Türkiye’de, diğer ayağı da Ermenistan’da yer alıyor.

Ebu’l Menûçihr Camii’nin içinden İpek Yolu Köprüsü’ne bakarken

Abukhamrents (Polatoğlu) Kilisesi

Bostanlar Deresi’nin üzerindeki surlara yakın plato üzerinde kurulan kilise, 980 yılında Prens Pahlavuni tarafından yaptırılmış.

Abukhamrents (Polatoğlu) Kilisesi

Gagik Kilisesi

Binyıl Kilisesi de denilen yapı, 990-1020 yılları arasında hüküm süren Ermeni Kralı Gagik tarafından Ani Katedrali’ni tasarlayan mimar Trdat’a yaptırılmış.

Ani Antik Kenti – Gagik Kilisesi

Selçuklu Kervansarayı

Kervansaray 12. yüzyılın başlarında yapılmış. Kervansarayın giriş kapısı üzerindeki bezemeler Selçuklu mimari cephe görünümünü yansıtıyor. Dikdörtgen planlı kervansarayın yan duvarları dışa kapalı ve âdeta bir kale görünümünde. Yapının sonradan kiliseye çevrildiği sanılıyor.

Ani ören yeri

Selçuklu Kervansarayı

Zerdüşt Ateşgedesi

M.S 1. yüzyılda yapıldığı sanılan Pers Uygarlığı’na ait Ateşgede Tapınağı, aynı zamanda Anadolu’daki ilk Zerdüşt Ateşgedesi olması nedeniyle oldukça önemli bir yapı.

Zerdüşt Ateşgedesi

Gürcü Kilisesi

Günümüze sadece bir duvarı ulaşan kilisenin 13. yüzyıl yapımı olduğu sanılıyor.

Ani ören yeri

Gürcü Kilisesi

İtiraf ediyorum, Doğu Anadolu bölgemize gelmeden önce Ani Antik Kenti hakkında çok fazla bilgiye sahip değildim. İlk kez bir bahar günü geldiğim antik kent, beni daha ilk görüşte büyüledi. Burayı şimdi karlar altında görmek ise beni ayrıca etkiledi. Bana ülkemizde en beğendiğim antik kentleri soracak olursanız, Efes Antik Kenti ve Ani Antik Kenti’ni açık ara ön sıralara yerleştiririm.